مایکروسافت می‌خواهد دیتاسنترهایش را با طبیعت سازگارتر کند

دیتاسنترهای هوش مصنوعی در پیوند با رشد سریع این فناوری به مجموعه‌هایی بزرگ و پرمصرف تبدیل شده‌اند و مایکروسافت می‌خواهد با الهام از طبیعت، اثر آن‌ها بر محله‌های اطراف را کاهش دهد. این شرکت اعلام کرده است طرح‌هایی مانند کاشت گیاهان بومی، احیای زیست‌بوم‌های آسیب‌دیده و ایجاد نوارهای سبز برای کاهش صدا و جلوه بصری ساختمان‌ها را در سایت‌های بیشتری اجرا می‌کند؛ اما فعالان محیط‌زیست می‌گویند این اقدامات محلی، به‌تنهایی پاسخ‌گوی پیامدهای گسترده‌تر رشد هوش مصنوعی نیست.

این برنامه در شرایطی مطرح می‌شود که در آمریکا مخالفت برخی جوامع با ساخت دیتاسنترهای بزرگ افزایش یافته است. ساکنان از ترافیک زمان ساخت، قطع درختان، نور و صدای دائمی تأسیسات و فشار بر منابع آب و برق نگران‌اند. از سوی دیگر، شرکت‌های فناوری می‌گویند برای توسعه زیرساخت‌ها و کاهش فشار بر شبکه‌های محلی سرمایه‌گذاری می‌کنند. رویکرد تازه مایکروسافت قرار است بخشی از پاسخ این شرکت به نگرانی‌های محلی باشد، هرچند منتقدان درباره میزان اثرگذاری آن پرسش دارند.

زیست‌الگوبرداری در دیتاسنترهای هوش مصنوعی یعنی چه؟

مایکروسافت این برنامه را «زیست‌الگوبرداری» می‌نامد؛ اصطلاحی برای طراحی فناوری‌ها و محیط‌های ساخته‌شده با الهام از راهکارهای طبیعت. نمونه‌هایی از این رویکرد می‌تواند طراحی ساختمان‌هایی با تهویه طبیعی یا ابزارهایی باشد که از سازوکارهای زیستی الگو می‌گیرند. در برنامه مایکروسافت، تمرکز بر به‌کارگیری راهکارهای متناسب با طبیعت هر محل و بهبود وضعیت زمین‌های اطراف دیتاسنترهاست.

به گفته این شرکت، اقدام‌ها ممکن است شامل بازسازی زیست‌بوم‌های محلی، کاشت درختان بومی و ایجاد باغ‌هایی برای حشرات گرده‌افشان باشد. نوارهای گیاهی پیرامون تأسیسات نیز می‌توانند بخشی از سروصدای سرورها و مولدها را کاهش دهند و ساختمان‌ها را از دید ساکنان کم‌حضورتر کنند. «گرده‌افشان» به حشراتی مانند زنبورها و پروانه‌ها گفته می‌شود که در انتقال گرده و تولیدمثل گیاهان نقش دارند.

مایکروسافت می‌گوید این روش‌ها قرار نیست در همه مناطق یکسان باشند؛ بلکه باید با زیست‌بوم محلی سازگار شوند و آنچه از طبیعت منطقه باقی مانده، تقویت کنند. این شرکت از سال ۲۰۲۲ پروژه‌ای در یک دیتاسنتر در هلند آغاز کرده و قصد دارد راهکارهای طبیعت‌محور را به بیش از ۲۰ سایت در آمریکا و آلمان ببرد. طبق اعلام مایکروسافت، این رویکرد برای همه پروژه‌های جدیدش در آمریکا و شمار رو به افزایشی از پروژه‌هایش در نقاط دیگر جهان در نظر گرفته شده است.

نمونه‌های محلی و نگرانی‌های ساکنان

سن‌آنتونیو در تگزاس نمونه‌ای از دشواری ایجاد توازن میان ساخت زیرساخت‌های دیجیتال و حفظ کیفیت زندگی محلی است. ریک گالوان، عضو شورای شهر، می‌گوید دیتاسنترهای اولیه در این شهر در دهه ۲۰۰۰ بیشتر شبیه ساختمان‌های اداری معمولی بودند؛ اما تأسیسات جدید به مجموعه‌های عظیمی تبدیل شده‌اند که گاه میلیون‌ها فوت مربع وسعت دارند. در منطقه حدود ۵۵ مایل مربعی او، بیش از یک دوجین دیتاسنتر فعال است و در صورت تکمیل طرح‌های پیشنهادی، شمار آن‌ها طی چند سال آینده می‌تواند به حدود ۲۰ برسد.

به گفته گالوان، این مراکز عمدتاً در امتداد دو جاده متمرکز شده‌اند و مزاحمت‌های ساخت‌وساز و بهره‌برداری را در محله‌های مشخصی انباشته‌اند. او به قطع درختان، سروصدا و چراغ‌های روشن تأسیسات اشاره کرده و گفته است گسترش ساختمان‌های بزرگ می‌تواند حس نزدیکی مردم به طبیعت را از بین ببرد. در سال ۲۰۲۲، مایکروسافت برای ساخت یک دیتاسنتر در سن‌آنتونیو بیش از ۲۶۰۰ درخت را در محدوده‌ای به وسعت ۳۳ جریب قطع کرد؛ اقدامی که همراه با درخواست تغییر کاربری زمین و مشوق مالیاتی، به مناقشه‌ای محلی انجامید.

درختان برای ساکنان فقط بخشی از چشم‌انداز نیستند؛ سایه آن‌ها در کاهش گرما نیز نقش دارد. مایکروسافت در پاسخ گفته است در سن‌آنتونیو روی پروژه‌هایی برای احیای بیش از ۴۰۰ جریب زمین جنگلی و چمنزارهای مناسب گرده‌افشان‌ها سرمایه‌گذاری می‌کند و هدفش آن است که زمین را پربارتر از زمان تحویل گرفتن آن به جا بگذارد.

شرکت همچنین نمونه‌ای از همکاری با گروه‌های محلی در مانت پلزنتِ ویسکانسین ارائه کرده است؛ جایی که مایکروسافت از ملک کارخانه تعطیل‌شده Foxconn برای دیتاسنترهای خود استفاده می‌کند. این شرکت در سال ۲۰۲۳ مبلغ ۴٫۲ میلیون دلار برای احیای جریان یک نهر در ملکش اختصاص داد و با شبکه محلی Root-Pike Watershed Initiative Network همکاری کرد. این گروه همچنین از حوضچه‌های مدیریت آب باران و بخش‌هایی برای ته‌نشین‌کردن رسوبات در این محل استقبال کرده است.

در سن‌آنتونیو نیز مایکروسافت بررسی کاشت باغ‌های گرده‌افشان را برای کمک به پروانه‌های مونارک در زمان مهاجرت سالانه‌شان آغاز کرده است. گالوان می‌گوید حضور نماینده‌ای محلی از سوی شرکت که به دغدغه‌های جامعه پاسخ می‌دهد، مایکروسافت را در دسترس‌تر از برخی دیگر از بهره‌برداران دیتاسنتر کرده است. این شرکت در ژانویه نیز برنامه پنج‌ماده‌ای «زیرساخت هوش مصنوعی با اولویت جامعه» را معرفی کرد که هدفش جلوگیری از فشار بیش از حد دیتاسنترها بر منابع انرژی و آب مناطق میزبان عنوان شده است.

مصرف منابع، نیروگاه‌ها و محدودیت راهکارهای سبز

با وجود این نمونه‌ها، فعالان محیط‌زیست می‌گویند باید میان بهبود فضای سبز در اطراف یک مرکز و اثر کلی توسعه زیرساخت‌ها تفاوت گذاشت. آدریان شلی، مدیر تگزاسی گروه حمایت از مصرف‌کنندگان Public Citizen، از راهکارهای بومی و سازگار با طبیعت استقبال کرده، اما آن‌ها را ناکافی می‌داند. نگرانی اصلی او بخشی از انرژی دیتاسنترهاست که ممکن است از نیروگاه‌های گازسوز تأمین شود و آلودگی بیشتری به همراه بیاورد.

در ماه ژوئن، مایکروسافت با Chevron توافقی ۲۰ساله برای تأمین انرژی یک پردیس دیتاسنتری هوش مصنوعی در غرب تگزاس امضا کرد. Chevron این طرح را از بزرگ‌ترین پروژه‌های هم‌مکانی نیروگاه گاز طبیعی و دیتاسنتر در آمریکا توصیف کرده است. شلی می‌گوید کاشت گیاه و بازسازی زمین نمی‌تواند به‌تنهایی نگرانی درباره همسایگی با چنین زیرساختی را برطرف کند. او همچنین نگران است اگر تقاضای ناشی از هوش مصنوعی افت کند یا پروژه‌ها متوقف شوند، مردم تگزاس هزینه زیرساخت‌های انرژی بلااستفاده را بپردازند.

مصرف آب نیز محل اختلاف است. دیتاسنترها برای خنک‌کردن سرورها ممکن است از آب استفاده کنند؛ اما به گفته کارشناسان، بخش بزرگ‌تری از ردپای آبی آن‌ها می‌تواند به تولید برقی مربوط باشد که خود به آب برای خنک‌سازی نیروگاه‌ها نیاز دارد. مرکز پژوهشی Houston Advanced Research Center برآورد کرده دیتاسنترهای تگزاس در سال گذشته حدود ۲۵ میلیارد گالن آب مصرف کرده‌اند؛ رقمی معادل حدود ۰٫۴ درصد کل مصرف آب ایالت. این مرکز پیش‌بینی کرده سهم دیتاسنترها تا سال ۲۰۳۰ ممکن است به ۰٫۵ تا ۲٫۷ درصد مصرف سالانه برسد. گستره پیش‌بینی به این بستگی دارد که کدام طرح‌های پیشنهادی ساخته شوند و از چه سامانه‌های خنک‌کننده‌ای استفاده کنند.

ارین کینی، پژوهشگر ارشد HARC، می‌گوید استفاده از انرژی خورشیدی و بادی می‌تواند مصرف آب مرتبط با تولید برق را کاهش دهد. او ایده طراحی متناسب با زیست‌بوم هر منطقه را امیدوارکننده می‌داند، اما تأکید می‌کند که سنجش نتایج و به‌اشتراک‌گذاشتن آن‌ها با جامعه محلی اهمیت دارد. به بیان دیگر، موفقیت برنامه فقط با تعداد درختان کاشته‌شده سنجیده نمی‌شود؛ باید مشخص باشد که چه میزان از آسیب محیطی جبران شده و آیا راهکارها با انتظارهای ساکنان هماهنگ‌اند یا نه.

تنش میان برنامه‌های زیست‌محیطی و رشد سریع کسب‌وکار هوش مصنوعی به هدف‌های کلی‌تر مایکروسافت هم مربوط است. این شرکت هدف‌گذاری کرده تا سال ۲۰۳۰ آب بیشتری از آنچه مصرف می‌کند به چرخه بازگرداند و میزان آلودگی کربنی‌اش را به‌طور خالص منفی کند؛ یعنی بیش از میزان انتشارش، آلودگی را از جو حذف کند. بااین‌حال، طبق گزارش پایداری تازه شرکت، انتشار گازهای گلخانه‌ای آن در سال ۲۰۲۵ نسبت به قبل ۲۵ درصد افزایش یافت. بلومبرگ نیز در ماه مه گزارش داد که مایکروسافت در حال بررسی کنارگذاشتن هدف تأمین ساعتی تمام برق مصرفی خود از منابع تجدیدپذیر است.

هالی آلپاین، مدیر پیشین ابتکارهای احیای زیست‌بوم و تاب‌آوری اقلیمی مایکروسافت، گفته است پروژه‌های طبیعت‌محور این شرکت در برخی محل‌ها به‌خوبی طراحی شده بودند، اما برای خنثی‌کردن پیامدهای گسترده‌تر کافی نبودند. او به نقش خدمات ابری شرکت برای صنایع نفت و گاز و استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی برای بهینه‌سازی تولید سوخت‌های فسیلی اشاره کرده است. پژوهشی که او و همکارانش در نشریه Nature منتشر کردند، به مقایسه اثر احتمالی هوش مصنوعی بر تولید انرژی تجدیدپذیر و سوخت‌های فسیلی پرداخت و نتیجه گرفت که در مجموع، افزایش انتشار ناشی از هوش مصنوعی می‌تواند از کاهش آلودگی‌ای که این فناوری ممکن است ایجاد کند بیشتر باشد.

فشار بر زیرساخت‌های محلی به بحث سیاسی نیز کشیده شده است. گالوان در ماه اوت پیشنهاد توقف موقت ساخت دیتاسنترهای جدید در سن‌آنتونیو را مطرح کرد. گرگ ابوت، فرماندار تگزاس، نیز توقف‌هایی در سطح ایالت برای پروژه‌هایی اعمال کرده است که در انتظار اتصال به شبکه برق‌اند؛ این توقف‌ها تا زمان بررسی مصرف آب و برق آن‌ها ادامه دارد. شلی خواستار محدودیت شدیدتر دسترسی چنین مراکزی به آب آشامیدنی شده است، به‌ویژه در مناطقی که به گفته او توان تحمل تقاضای بیشتر را ندارند.

این خبر برای چه کسانی اهمیت دارد

برنامه مایکروسافت برای کسانی اهمیت دارد که نزدیک دیتاسنترها زندگی می‌کنند، درباره گسترش هوش مصنوعی و هزینه‌های زیرساخت آن تصمیم می‌گیرند یا پیامدهای انرژی و آب را بررسی می‌کنند. برای جوامع محلی، کاشت پوشش گیاهی و احیای زمین می‌تواند تفاوتی ملموس ایجاد کند؛ اما داده‌های روشن درباره مصرف منابع و اثر واقعی پروژه‌ها برای ارزیابی نتیجه ضروری است.

برای شرکت‌های فناوری نیز این بحث نشان می‌دهد که پذیرش اجتماعی دیتاسنترها فقط با بهبود ظاهر محوطه به دست نمی‌آید. تأمین برق، مصرف آب، آلودگی و نحوه مشارکت با ساکنان در کنار طراحی طبیعت‌محور اهمیت دارند. در نهایت، آزمون برنامه مایکروسافت این خواهد بود که آیا این اقدامات هم‌زمان با رشد زیرساخت‌های هوش مصنوعی، خسارت کلی به محیط‌زیست و جوامع میزبان را کاهش می‌دهند یا صرفاً بخشی از آثار قابل‌مشاهده را می‌پوشانند.